ارزیابی مورفومتری مخروط افکنه‌های پیرامون گنبدهای نمکی زاگرس فارس

فاطمی, حمیدرضا; کرمی, فریبا; مختاری, داود; بهرامی, شهرام

doi:10.22034/hyd.2026.71757.1842

ارزیابی مورفومتری مخروط افکنه‌های پیرامون گنبدهای نمکی زاگرس فارس

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشجوی دکتری گروه ژئومورفولوژی- دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی- دانشگاه تبریز

² استادگروه ژئومورفولوژی، دانشکده برنامه ریزی وعلوم محیطی، دانشگاه تبریز

³ گروه ژئومورفولوژی- دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی- دانشگاه تبریز

⁴ گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی

10.22034/hyd.2026.71757.1842

چکیده

گنبدهای نمکی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ساختارهای هالوکینتیکی در کمربند چین‌خورده–رانده زاگرس، تأثیر چشمگیری بر سازمان فضایی شبکه زهکشی، الگوی انتقال رسوب و تکامل لندفرم‌های پایکوهی دارند. با وجود اهمیت تکتونیک نمکی در تحول چشم‌انداز، مطالعات کمّی متمرکز بر تحلیل مورفومتری مخروط‌افکنه‌های کنترل‌شده توسط گنبدهای نمکی همچنان محدود است. ازاین‌رو، طرح مسئله پژوهش حاضر بر این پرسش استوار است که رشد و پویایی دیاپیرهای نمکی تا چه اندازه بر هندسه، شیب و شاخص‌های مورفومتری مخروط‌افکنه‌ها و حوضه‌های آبریز مرتبط با آن‌ها در زاگرس فارس تأثیرگذار بوده است.

روش‌شناسی تحقیق مبتنی بر رویکردی تلفیقی شامل تحلیل داده‌های سنجش‌ازدور، استفاده از مدل رقومی ارتفاعی ALOS PALSAR با تفکیک مکانی 12/5 متر، پردازش و استخراج شاخص‌ها در محیط ArcGIS Pro، تحلیل‌های آماری و بازدید میدانی است. شاخص‌های مورفومتری مخروط‌افکنه شامل مساحت (Fa)، زاویه جاروب (Sa)، نسبت عرض به طول (W/L)، ضریب مخروط‌گرایی اصلاح‌شده (FCIR) و شیب مخروط‌افکنه (Fs) و شاخص‌های حوضه آبریز شامل مساحت (Ba)، شاخص شکل حوضه (Bs)، انتگرال هیپسومتری (Hi)، ضریب گردواری (Cr) و شیب متوسط (BS) محاسبه و تحلیل شد.

نتایج اصلی نشان می‌دهد مخروط‌افکنه‌های مجاور گنبدهای فعال، به‌ویژه شاه‌غیب، دارای مقادیر بالاتر FCIR، شیب بیشتر و هندسه نامتقارن‌تر هستند که بیانگر کنترل ساختاری قوی و بالاآمدگی فعال نمکی است. همچنین مقادیر بالاتر Hi و Bs در حوضه‌های آبریز این گنبد نشان‌دهنده جوانی ژئومورفیک و فعالیت تکتونیکی بیشتر آن است. در مقابل، گنبد چاه‌بانو ویژگی‌های فرسایشی پیشرفته‌تر و مخروط‌افکنه‌هایی با هندسه متعادل‌تر را نشان می‌دهد. این یافته‌ها بیانگر نقش غالب تکتونیک نمکی در تحول مورفومتری سیستم‌های مخروط‌افکنه‌ای زاگرس فارس است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ژئومورفولوژی

عنوان مقاله [English]

Morphometric Evaluation of Alluvial Fans Around Salt Diapirs in the Fars Zagros

نویسندگان [English]

HamidReza Fatemi ¹
Fariba Karami ²
Davoud Mokhtari ³
Shahram Bahrami ⁴

¹ Ph.D,student, Department of Geomorphology- Faculty of Planning and Environmental Science- University of Tabriz

² Prof. of Geomorphology, Department of Geomorphology, Faculty of Planning and Environment Sceinces, University of Tabriz,

³ Department of Geomorphology- Faculty of Planning and Environmental Science- University of Tabriz

⁴ Department of Physical Geography- Faculty of Earth Science- University of Shahid Beheshti

چکیده [English]

In the Zagros Fold–Thrust Belt, particularly in the Fars segment, salt diapirism associated with the Hormuz Formation has played a fundamental role in shaping mountain fronts and adjacent depositional systems. The growth and lateral expansion of salt domes lead to localized uplift, differential erosion, drainage diversion, and spatial confinement of sedimentary environments, which are directly reflected in the morphology and morphometry of alluvial fans and their upstream drainage basins. This study adopts an integrated geomorphometric approach based on remote sensing data, GIS analysis, and quantitative morphometric evaluation. Alluvial fans developed around active salt domes associated with the Hormuz Salt Formation were identified using satellite imagery and topographic data. A Digital Elevation Model (DEM) derived from ALOS PALSAR with a spatial resolution of 12.5 m was used for morphometric extraction and spatial analysis in ArcGIS Pro. The following alluvial fan morphometric indices were calculated: Alluvial fan area (Fa), Fan sweep angle (Sa), Width-to-length ratio (W/L), Fan Conicality Revised Index (FCIR), Alluvial fan slope (Fs), expressed as percentage.In addition, the morphometric characteristics of the upstream drainage basins feeding the alluvial fans were quantified using the following indices:Drainage basin area (Ba), Basin shape index (Bs), Hypsometric integral (Hi), Basin circularity ratio (Cr), Mean basin slope (BS), expressed as percentage.The results indicate pronounced variability in the morphometric characteristics of alluvial fans developed The results confirm that salt dome activity plays a dominant role in controlling the morphometric evolution of alluvial fans and their contributing drainage basins in the Fars segment of the Zagros Mountains.

کلیدواژه‌ها [English]