اولویت بندی سیل خیزی واحدهای هیدرولوژیک با استفاده از مدل MACBETH مطالعه موردی: حوضه آبریز ورزقان چای

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 هیات علمی

2 گروه ژئومورفولوژی، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز

3 آموزش و پرورش ناحیه 1 تبریز

10.22034/hyd.2026.70656.1831

چکیده

این پژوهش با هدف شناخت دقیق پتانسیل سیل‌خیزی در واحدهای هیدرولوژیک حوضه آبریز ورزقان‌چای و ارائه راهکارهای مدیریتی کارآمد، با بهره‌گیری از مدل تصمیم‌گیری چندمعیاره MACBETH انجام شد. به‌منظور انجام این پژوهش، ۱۴ شاخص ژئومورفومتریک و اقلیمی برای تحلیل و ارزیابی میزان سیل‌خیزی زیرحوضه‌ها مورد بررسی قرار گرفت. این شاخص‌ها شامل مساحت، تعداد و رتبه آبراهه‌ها، طول آبراهه، تراکم و بافت زهکشی، شماره نفوذ، تناوب آبراهه، ضریب فشردگی، نسبت مدور بودن، ضریب شکل، میزان برجستگی، شیب و بارش می‌باشند. نتایج وزن‌دهی نهایی نشان داد که زیرحوضه‌های شماره 5، 11 و 2 به ترتیب با ضرایب 264/0، 184/0 و 145/0 بیشترین وزن را داشته و در نتیجه از بالاترین حساسیت سیل‌خیزی برخوردارند. در مقابل، زیرحوضه شماره ۷ با ضریب 0054/0 کمترین وزن را به خود اختصاص داده و کمترین میزان حساسیت به سیل را نشان می‌دهد. از مجموع 12 زیرحوضه ، به ترتیب 3 زیرحوضه در طبقه «خیلی زیاد»، 2 زیرحوضه در طبقه «زیاد»، 2 زیرحوضه در طبقه «متوسط»، 2 زیرحوضه در طبقه «کم» و 3 زیرحوضه در طبقه «خیلی کم» از نظر حساسیت به سیل‌خیزی قرار دارند. یافته های مکانی نشان می‌دهد که در حدود 83/268 کیلومترمربع از سطح حوضه در طبقات «زیاد» و «خیلی زیاد» قرار گرفته است که معادل 66 درصد کل مساحت حوضه می‌باشد. همچنین، 4/27 کیلومتر مربع از اراضی حوضه در طبقه «متوسط» قرار دارد که 7/6 درصد مساحت کل حوضه است. در مقابل، حدود 09/98 کیلومترمربع در طبقات «کم» و «خیلی کم» واقع شده که در مجموع 06/24 درصد منطقه مورد مطالعه را شامل می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Prioritization of Flood Susceptibility in Hydrological Units Using the MACBETH Model: A Case Study of the Varzeqan-Chai Watershed

نویسندگان [English]

  • Masoumeh Rajabi 1
  • davoud mokhtari 2
  • lili asl mohammadi 3
1 Professor in Geomorphology, Faculty of Planning and Environmental Sciences, University of Tabriz , Tabriz, Iran
2 “Professor Geomorphology, Department of Geomorphology ، Faculty of Planning and Environmental Sciences، University of Tabriz. Tabriz. Iran
3 “Department of Education, District 1 of Tabriz”
چکیده [English]

This study was conducted with the aim of accurately identifying the flood potential in the hydrological units of the Varzeghan-Chai watershed and providing efficient management solutions, using the MACBETH multi-criteria decision-making model. In order to conduct this study, 14 geomorphometric and climatic indicators were examined to analyze and evaluate the flood severity of sub-basins. These indicators include area, number and rank of watercourses, watercourse length, drainage density and texture, infiltration number, watercourse frequency, compaction coefficient, circularity ratio, shape coefficient, elevation, slope, and precipitation. The final weighting results showed that sub-basins 5, 11, and 2 had the highest weight with coefficients of 0.264, 0.184, and 0.145, respectively, and as a result, they have the highest flood sensitivity. In contrast, sub-basin number 7 has the lowest weight with a coefficient of 0.0054 and shows the lowest level of flood sensitivity. Of the total of 12 sub-basins, 3 sub-basins are in the "very high" category, 2 sub-basins in the "high" category, 2 sub-basins in the "medium" category, 2 sub-basins in the "low" category, and 3 sub-basins in the "very low" category in terms of flood sensitivity. Spatial findings show that about 268.83 square kilometers of the basin area is in the "high" and "very high" categories, which is equivalent to 66 percent of the total basin area. Also, 27.4 square kilometers of the basin land is in the "medium" category, which is 6.7 percent of the total basin area. In contrast, about 98.09 square kilometers are in the "low" and "very low" categories.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Flood
  • Prioritization
  • Hydro-geomorphic Indicators
  • MACBETH Model
  • Varzeqan-Chai Watershed

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 13 اردیبهشت 1405
  • تاریخ دریافت: 12 دی 1404
  • تاریخ بازنگری: 13 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش: 13 اردیبهشت 1405